Δύο αρχαία ιερά αφιερωμένα στον Δία και ένα ακόμη ιερό άγνωστης θεότητας καταγράφονται στην περιοχή των Μακρισίων. Οι ανασκαφές του αρχαιολόγου Νικολάου Γιαλούρη στις «Μπάμπες» έφεραν στο φως έναν μικρό δωρικό ναό, επιγραφή που συνδέεται με τη λατρεία του Δία και σπουδαία αρχαϊκά ευρήματα.
Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα, αλλά όχι ευρέως γνωστή, σελίδα της αρχαίας ιστορίας της νότιας Ηλείας βρίσκεται στην περιοχή των Μακρισίων του Δήμου Ανδρίτσαινας–Κρεστένων.
Η επίσημη ιστοσελίδα του Αρχαιολογικού Μουσείου Πύργου αναφέρει ότι στην ευρύτερη περιοχή έχουν εντοπιστεί δύο μικρά αρχαία ιερά αφιερωμένα στον Δία: ένα στα Μακρίσια και ένα δεύτερο στη θέση «Μπάμπες».
Παράλληλα, καταγράφεται η ύπαρξη ενός ακόμη ιερού στα Μακρίσια, του οποίου η λατρευόμενη θεότητα δεν έχει ταυτοποιηθεί.
Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν μια σημαντική πτυχή της ιστορίας του τόπου μας, καθώς αποδεικνύουν ότι στην αρχαιότητα η περιοχή αποτελούσε χώρο θρησκευτικής δραστηριότητας.
Η αρχαιολογική ανακάλυψη στις «Μπάμπες»
Η θέση «Μπάμπες» βρίσκεται στην ευρύτερη περιοχή των Μακρισίων, σε υπερυψωμένη τοποθεσία.
Εκεί, κατά τη δεκαετία του 1950, πραγματοποιήθηκαν αρχαιολογικές ανασκαφές υπό τη διεύθυνση του αρχαιολόγου Νικολάου Γιαλούρη.
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα ήταν τα κατάλοιπα μικρού δωρικού ναού, διαστάσεων περίπου 8,36 επί 4,55 μέτρα.
Ο ναός είχε κατασκευαστεί από λίθο και αποτελούσε μέρος αρχαίου λατρευτικού χώρου.
Σύμφωνα με την αρχαιολογική δημοσίευση, βρέθηκε στον λοφίσκο που αναφέρεται ως «Αρνοκατάραχον», στο οροπέδιο των Μπαμπών.
Η ύπαρξη ενός τέτοιου ναού σε σχετικά μικρή απόσταση από τα σημερινά Μακρίσια αποτελεί σημαντική μαρτυρία για τη θρησκευτική ζωή των αρχαίων κατοίκων της περιοχής.
Η επιγραφή που συνδέει τον ναό με τον Δία
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ανασκαφής ήταν μια επιγραφή που εντοπίστηκε σε λίθινο θραύσμα μέσα στον κυρίως χώρο του ναού.
Η επιγραφή, η οποία αποδίδεται ως «ΤΟΔΙΟΣ» στην αρχαιολογική βιβλιογραφία, αποτέλεσε βασικό στοιχείο για τη σύνδεση του κτιρίου με τη λατρεία του Δία.
Με βάση αυτό το εύρημα, οι αρχαιολόγοι απέδωσαν τον μικρό ναό στον σημαντικότερο θεό του αρχαίου ελληνικού δωδεκάθεου.
Η ανακάλυψη είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς επιβεβαιώνει ότι η λατρεία του Δία δεν περιοριζόταν στο μεγάλο πανελλήνιο ιερό της Ολυμπίας, αλλά ασκούνταν και σε μικρότερους τοπικούς λατρευτικούς χώρους.
Ένα εντυπωσιακό πήλινο περιρραντήριο
Ανάμεσα στα ιδιαίτερα αξιόλογα ευρήματα από τις Μπάμπες περιλαμβάνεται και ένα μεγάλο πήλινο περιρραντήριο.
Πρόκειται για λατρευτικό σκεύος που χρησιμοποιούνταν σε τελετουργικούς καθαρμούς, συνήθως πριν από την είσοδο των πιστών σε έναν ιερό χώρο.
Το συγκεκριμένο αντικείμενο χρονολογείται στα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. και ξεχωρίζει για την περίτεχνη διακόσμησή του.
Στο πόδι του περιρραντηρίου απεικονίζονται ζώνες με ιππείς και ρόδακες, δηλαδή διακοσμητικά φυτικά μοτίβα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ιστορία της αποκατάστασής του.
Όπως καταγράφεται στο έργο της Αρχαιολογικής Εταιρείας για το 1955, θραύσματα που είχαν εντοπιστεί στην ανασκαφή συνδυάστηκαν με άλλα τμήματα από αποθήκες μουσείων της Ολυμπίας και της Πάτρας.
Μετά τη συγκόλλησή τους κατέστη δυνατό να ανασυντεθεί σημαντικό μέρος του αντικειμένου.
Σήμερα το περιρραντήριο είναι καταγεγραμμένο στις ψηφιακές συλλογές του Εθνικού Αρχείου Μνημείων, με προέλευση τις Μπάμπες Ηλείας και χρονολόγηση στα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ.
Τα ευρήματα μαρτυρούν ιστορία παλαιότερη των κλασικών χρόνων
Οι ανασκαφές δεν αποκάλυψαν μόνο τον μικρό ναό και το περιρραντήριο.
Στην ίδια περιοχή εντοπίστηκαν επίσης αρχαϊκά αγγεία, κιονόκρανα, χάλκινα ειδώλια και θραύσματα λίθινων αγαλμάτων.
Ορισμένα από τα χάλκινα ειδώλια ανάγονται ακόμη και στη γεωμετρική περίοδο.
Τα ευρήματα αυτά οδήγησαν τους αρχαιολόγους στο συμπέρασμα ότι η αρχαία παρουσία στην περιοχή ήταν σημαντικά παλαιότερη από τον 5ο αιώνα π.Χ.
Παράλληλα, στις αρχαιολογικές αναφορές γίνεται λόγος για οικοδομικά κατάλοιπα που συνδέονται με έναν αρχαίο οικισμό στην ευρύτερη θέση των Μπαμπών.
Η ακριβής ταύτιση των οικιστικών καταλοίπων με συγκεκριμένη αρχαία πόλη χρειάζεται προσοχή, καθώς η αρχαιολογική βιβλιογραφία περιλαμβάνει ερμηνείες που δεν πρέπει να παρουσιάζονται ως οριστικά εξακριβωμένες.
Δεν υπήρχε μόνο ένα ιερό στην περιοχή
Ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο προκύπτει από την επίσημη παρουσίαση της ιστορικής περιόδου στο Αρχαιολογικό Μουσείο Πύργου.
Στην ενότητα για τους αρχαίους λατρευτικούς χώρους της Τριφυλίας αναφέρονται ξεχωριστά:
- Ένα μικρό ιερό του Δία στα Μακρίσια.
- Ένα δεύτερο ιερό του Δία στις Μπάμπες.
- Ένα ιερό άγνωστης θεότητας, επίσης στα Μακρίσια.
Αυτό σημαίνει ότι στην ευρύτερη περιοχή υπήρχαν περισσότεροι από ένας χώροι λατρείας.
Η καταγραφή αυτή ενισχύει την εικόνα μιας περιοχής με αξιόλογη θρησκευτική δραστηριότητα στην αρχαιότητα.
Ωστόσο, δεν γνωρίζουμε με την ίδια λεπτομέρεια την ιστορία, τη μορφή και τη διάρκεια λειτουργίας όλων αυτών των ιερών.
Οι Μπάμπες και η αρχαία Τριφυλία
Τα Μακρίσια βρίσκονται σε μια περιοχή που κατά την αρχαιότητα συνδεόταν με τον ευρύτερο γεωγραφικό και πολιτιστικό χώρο της Τριφυλίας.
Η Τριφυλία διέθετε πόλεις, οικισμούς και τοπικά ιερά, ενώ η ιστορία της επηρεάστηκε από τις σχέσεις της με την Ήλιδα και τις υπόλοιπες δυνάμεις της Πελοποννήσου.
Στην ίδια ευρύτερη περιοχή της νότιας Ηλείας έχουν καταγραφεί και άλλοι σημαντικοί λατρευτικοί χώροι, όπως το ιερό της Αθηνάς στη Σκιλλουντία και τα αρχαία ιερά της Αλιφείρας.
Οι ανακαλύψεις στις Μπάμπες εντάσσονται σε αυτή την ιστορική εικόνα και αποδεικνύουν ότι η πολιτιστική κληρονομιά της περιοχής δεν περιορίζεται μόνο στα περισσότερο γνωστά μνημεία.
Μια άγνωστη ιστορία που αξίζει να αναδειχθεί
Παρά τη σημασία των ανακαλύψεων, τα αρχαία ιερά των Μακρισίων και των Μπαμπών δεν είναι ευρέως γνωστά στο κοινό.
Οι ανασκαφές πραγματοποιήθηκαν πριν από περίπου επτά δεκαετίες και τα αποτελέσματά τους καταγράφηκαν σε επιστημονικές δημοσιεύσεις της Αρχαιολογικής Εταιρείας.
Σήμερα, τα ψηφιακά αρχεία των αρχαιολογικών φορέων δίνουν τη δυνατότητα στους κατοίκους της περιοχής να γνωρίσουν αυτή την πλευρά της τοπικής ιστορίας.
Η τεκμηρίωση των αρχαίων θέσεων, η προστασία των καταλοίπων και η επιστημονικά ορθή ανάδειξή τους μπορούν να συμβάλουν στην καλύτερη γνωριμία των νεότερων γενεών με την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου.
Στα Μακρίσια, εκεί όπου σήμερα εκτείνονται αγροτικές εκτάσεις και μικροί οικισμοί, η αρχαιολογική έρευνα έχει αποκαλύψει ίχνη λατρείας του Δία και ανθρώπινης παρουσίας που φτάνουν πολλούς αιώνες πίσω στην αρχαιότητα.
Και αυτή είναι μια ιστορία που αξίζει να γνωρίζουν όχι μόνο οι κάτοικοι των Μακρισίων, αλλά ολόκληρου του Δήμου Ανδρίτσαινας–Κρεστένων.
Πηγές: Αρχαιολογικό Μουσείο Πύργου – Ιστορική περίοδος · Αρχαιολογική Εταιρεία, «Το Έργον κατά το 1955» · Νικόλαος Γιαλούρης, «Ανασκαφή εις Μπάμπες Μακρυσίων» · Εθνικό Αρχείο Μνημείων – Πήλινο περιρραντήριο από τις Μπάμπες · ToposText, αρχαιολογική θέση Μπάμπες.
