Ένα μικρό νησί στην είσοδο της Αδριατικής. Μια ελληνική σημαία που κατέβηκε. Μια κυβερνητική απόφαση που άλλαξε τον χάρτη. Και δεκαπέντε οικογένειες που, σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, έμειναν απροστάτευτες και γνώρισαν τραγικό θάνατο.
Υπάρχει ένα νησί που κάποτε ανήκε στην Ελλάδα.
Ένα νησί που δεν χάθηκε σε κάποια μεγάλη ναυμαχία. Δεν κατακτήθηκε ύστερα από πολιορκία. Δεν παραδόθηκε ως αποτέλεσμα μιας στρατιωτικής ήττας.
Η Ελλάδα επέτρεψε την παραχώρησή του με έναν νόμο.
Και πίσω από αυτή την απόφαση κρύβεται μια ιστορία πολύ πιο σκοτεινή από την απλή απώλεια ενός κομματιού γης.
Μια ιστορία που περιλαμβάνει διεθνείς πιέσεις, πολιτικές αποφάσεις, στρατιωτικές αποχωρήσεις και μια καταγγελλόμενη σφαγή που παραμένει σχεδόν άγνωστη στους περισσότερους Έλληνες.
Το όνομά του;
Σάσων.
Μια μικρή κουκκίδα στον χάρτη, λίγα χιλιόμετρα από τις αλβανικές ακτές, στην είσοδο του κόλπου της Αυλώνας.
Μια κουκκίδα που όμως βρίσκεται σε μία από τις σημαντικότερες στρατηγικές θέσεις της Αδριατικής.
Ένα μικρό νησί με τεράστια σημασία
Αν κοιτάξει κανείς τον χάρτη της Αδριατικής, θα παρατηρήσει ένα βραχώδες νησί απέναντι από τις ακτές της σημερινής Αλβανίας.
Αυτή είναι η Σάσων, γνωστή σήμερα ως Sazan.
Το νησί δεν διαθέτει μεγάλες πεδιάδες ούτε σημαντική γεωργική παραγωγή. Οι απόκρημνες ακτές του και η γεωγραφική του απομόνωση θα μπορούσαν να δημιουργήσουν την εντύπωση ότι πρόκειται για έναν τόπο περιορισμένης αξίας.
Μόνο που η πραγματικότητα είναι εντελώς διαφορετική.
Η Σάσων βρίσκεται κοντά στην είσοδο της Αδριατικής, σε θέση που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη ναυσιπλοΐα, την επιτήρηση και τον στρατιωτικό έλεγχο της περιοχής.
Και αυτήν τη γεωγραφική σημασία την είχαν αντιληφθεί πολύ καλά οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις.
1864: Η Σάσων γίνεται ελληνική
Το 1864 αποτελεί μια ιστορική χρονιά για το ελληνικό κράτος.
Τα Επτάνησα ενώνονται με την Ελλάδα έπειτα από τη Συνθήκη του Λονδίνου.
Μαζί με τα μεγάλα νησιά, στην ελληνική επικράτεια περιέρχονται και μικρότερα νησιά που συνδέονταν με το Ιόνιο κράτος.
Ανάμεσά τους βρίσκεται και η Σάσων.
Το νησί εντάσσεται νομικά στην ελληνική επικράτεια, παρότι η Ελλάδα δεν εγκαθιστά εκεί σταθερή και αποτελεσματική διοικητική παρουσία για πολλές δεκαετίες.
Η Σάσων παραμένει μακριά από το επίκεντρο του ελληνικού ενδιαφέροντος.
Μέχρι που οι Βαλκανικοί Πόλεμοι αλλάζουν τα πάντα.
1912: Η ελληνική σημαία υψώνεται στο νησί
Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι μεταβάλλουν ριζικά τον χάρτη της νοτιοανατολικής Ευρώπης.
Ο ελληνικός στρατός προελαύνει, το Πολεμικό Ναυτικό κυριαρχεί σε σημαντικές θαλάσσιες περιοχές και η Ελλάδα διεκδικεί εδάφη που μέχρι τότε βρίσκονταν υπό οθωμανικό έλεγχο.
Τον Νοέμβριο του 1912, ελληνικό ναυτικό άγημα αποβιβάζεται στη Σάσωνα.
Η ελληνική σημαία υψώνεται στο νησί.
Για πρώτη φορά έπειτα από πολλά χρόνια, η ελληνική παρουσία αποκτά ουσιαστικό στρατιωτικό χαρακτήρα.
Θα μπορούσε κανείς να πιστέψει ότι το ζήτημα της κυριαρχίας είχε οριστικά διευθετηθεί.
Όμως η ιστορία είχε άλλα σχέδια.
Γιατί εκείνη την εποχή οι τύχες των Βαλκανίων δεν καθορίζονταν μόνο από τους λαούς και τους στρατούς τους.
Καθορίζονταν και από τις αποφάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων.
1914: Ένας νόμος που άλλαξε τον χάρτη
Η δημιουργία του αλβανικού κράτους συνοδεύεται από έντονες διπλωματικές συγκρούσεις.
Η Ιταλία και η Αυστροουγγαρία επιδιώκουν να διασφαλίσουν την επιρροή τους στην περιοχή, ενώ η Ελλάδα προσπαθεί να κατοχυρώσει τα εδαφικά αποτελέσματα των Βαλκανικών Πολέμων.
Στις 13 Φεβρουαρίου 1914 οι Μεγάλες Δυνάμεις συνδέουν την αναγνώριση των ελληνικών κτήσεων στα νησιά του Αιγαίου με την αποχώρηση ελληνικών δυνάμεων από περιοχές που είχαν αποδοθεί στην Αλβανία.
Στις περιοχές αυτές περιλαμβάνεται και η Σάσων.
Η κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου αποφασίζει να αποδεχθεί τις διεθνείς απαιτήσεις.
Στις 5 Μαΐου 1914 κατατίθεται στη Βουλή νομοσχέδιο για την παραχώρηση του νησιού.
Ακολουθεί έντονη πολιτική αντιπαράθεση.
Η αντιπολίτευση ασκεί σκληρή κριτική στην κυβέρνηση, επισημαίνοντας τη στρατηγική σημασία της Σάσωνος.
Παρά τις αντιδράσεις, το νομοσχέδιο εγκρίνεται.
Ο νόμος 272/1914 δημοσιεύεται στο Φύλλο Εφημερίδας της Κυβερνήσεως 151/Α΄ της 7ης Ιουνίου 1914.
Το πρώτο άρθρο του επιτρέπει ρητά στην κυβέρνηση την παραχώρηση της Σάσωνος στην Αλβανία.
Μάλιστα, αναγνωρίζει ότι το νησί ανήκει στο Ελληνικό Βασίλειο βάσει της Συνθήκης του Λονδίνου του 1864.
Ένα ελληνικό νησί μπορούσε πλέον να παραχωρηθεί σε άλλο κράτος, χωρίς να έχει προηγηθεί ελληνική στρατιωτική ήττα στο ίδιο το νησί.
Η απόφαση είχε ληφθεί.
Όμως το πιο σκοτεινό κεφάλαιο αυτής της ιστορίας βρισκόταν ακόμη μπροστά.
2 Ιουλίου 1914: Οι στρατιώτες φεύγουν – Οι οικογένειες μένουν πίσω
Σύμφωνα με ιστορικές δημοσιεύσεις, στις 2 Ιουλίου 1914 αποχωρούν από τη Σάσωνα 25 Έλληνες στρατιώτες και 8 ναύτες.
Οι ελληνικές δυνάμεις εγκαταλείπουν το νησί στο πλαίσιο της απόφασης παραχώρησής του.
Όμως δεν φεύγουν όλοι.
Στο νησί παραμένουν, σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, 15 οικογένειες βλαχόφωνων Ελλήνων ποιμένων.
Άνθρωποι που ζούσαν από την κτηνοτροφία και είχαν συνδέσει τη ζωή τους με αυτόν τον μικρό, απομονωμένο τόπο.
Οι μεταγενέστερες ιστορικές αφηγήσεις περιγράφουν σκηνές βαθιάς συγκίνησης.
Οι κάτοικοι φέρονται να έκλαιγαν καθώς έβλεπαν τους Έλληνες στρατιώτες να ετοιμάζονται να φύγουν.
Να φιλούσαν την ελληνική σημαία.
Να παρακαλούσαν τους στρατιωτικούς να μην τους αφήσουν πίσω.
Οι συγκεκριμένες σκηνές δεν έχουν επιβεβαιωθεί από ανεξάρτητες μαρτυρίες της ημέρας εκείνης. Διασώζονται, όμως, στην ιστορική αφήγηση που έχει δημοσιευθεί για τα γεγονότα.
Και αποτυπώνουν τον φόβο που, σύμφωνα με αυτή την περιγραφή, επικρατούσε ανάμεσα στους κατοίκους.
Η ελληνική στρατιωτική δύναμη αποχώρησε.
Οι οικογένειες παρέμειναν.
Και μόλις δύο εβδομάδες αργότερα, σύμφωνα με τις ιστορικές αναφορές, συνέβη το τραγικό γεγονός που θα σκίαζε για πάντα την ιστορία του νησιού.
16 Ιουλίου 1914: Η καταγγελλόμενη σφαγή των 15 ελληνικών οικογενειών
Δεκατέσσερις ημέρες μετά την αποχώρηση των Ελλήνων στρατιωτών, η Σάσων φέρεται να γίνεται τόπος μιας αιματηρής τραγωδίας.
Σύμφωνα με πηγές– Η συνεχιζόμενη Εθνική Τραγωδία», στις 16 Ιουλίου 1914 Αλβανοί άτακτοι αποβιβάστηκαν στο νησί με σκοπό να εγκαταστήσουν αλβανική διοίκηση.
Η ίδια πηγή αναφέρει ότι οι 15 οικογένειες βλαχόφωνων Ελλήνων που είχαν παραμείνει στη Σάσωνα δολοφονήθηκαν.
Η αναφορά αυτή έχει αναπαραχθεί σε μεταγενέστερα ιστορικά δημοσιεύματα.
Δεν έχει, ωστόσο, εντοπιστεί μέχρι σήμερα στην παρούσα έρευνα ανεξάρτητο πρωτογενές τεκμήριο που να επιβεβαιώνει όλες τις λεπτομέρειες, τον ακριβή αριθμό των θυμάτων και τις συνθήκες της καταγγελλόμενης σφαγής.
Παρά την ιστορική αυτή επιφύλαξη, η μαρτυρία αποτελεί σημαντικό μέρος της αφήγησης για την τύχη των κατοίκων της Σάσωνος.
Δεκαπέντε οικογένειες που, σύμφωνα με τις πηγές αυτές, είχαν ζητήσει να μην εγκαταλειφθούν, φέρονται να έχασαν τη ζωή τους λίγο μετά την αποχώρηση της ελληνικής στρατιωτικής δύναμης.
Εάν οι περιγραφές επιβεβαιώνονται, η παραχώρηση του νησιού δεν είχε μόνο εδαφικές και διπλωματικές συνέπειες.
Είχε και μια βαρύτατη ανθρώπινη διάσταση.
Και δημιουργεί ένα ερώτημα που δύσκολα μπορεί να παρακαμφθεί:
Τι μέτρα είχαν ληφθεί για την προστασία όσων παρέμεναν στη Σάσωνα μετά την αποχώρηση των ελληνικών στρατευμάτων;
Η πολιτική απόφαση και οι ιστορικές ευθύνες
Η παραχώρηση της Σάσωνος πραγματοποιήθηκε επί πρωθυπουργίας Ελευθερίου Βενιζέλου.
Η κυβέρνηση επικαλέστηκε τις διεθνείς συνθήκες και τις πιέσεις των Μεγάλων Δυνάμεων.
Εκείνη την περίοδο η Ελλάδα προσπαθούσε να διασφαλίσει σημαντικά εδαφικά και διπλωματικά κέρδη, ενώ η σύγκρουση με ισχυρές ευρωπαϊκές χώρες αποτελούσε σοβαρό κίνδυνο.
Αυτό είναι το ιστορικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ελήφθη η απόφαση.
Όμως η ύπαρξη πιέσεων δεν καταργεί το δικαίωμα της ιστορικής κριτικής.
Η κυβέρνηση ανέλαβε την πολιτική ευθύνη της παραχώρησης και της αποχώρησης των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων.
Η μεταγενέστερη καταγγελία για την τύχη των κατοίκων καθιστά ακόμη σημαντικότερη την ανάγκη να εξεταστεί αν υπήρξε επαρκής πρόνοια για την ασφάλειά τους.
Δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η ελληνική κυβέρνηση γνώριζε εκ των προτέρων πως θα σημειωνόταν η καταγγελλόμενη σφαγή.
Το ερώτημα της προστασίας των κατοίκων, ωστόσο, παραμένει ιστορικά ουσιαστικό.
Γιατί μια εδαφική παραχώρηση δεν αφορά μόνο γραμμές σε έναν χάρτη.
Αφορά και τους ανθρώπους που ζουν μέσα σε αυτές.
Η Ιταλία γνώριζε πολύ καλά την αξία της Σάσωνος
Η ιστορία του νησιού δεν σταματά το καλοκαίρι του 1914.
Τον Οκτώβριο της ίδιας χρονιάς η Ιταλία καταλαμβάνει τη Σάσωνα.
Οι Ιταλοί αναγνωρίζουν τη γεωστρατηγική σημασία της περιοχής και επιδιώκουν να εξασφαλίσουν τον έλεγχό της.
Το 1920, παρά την αποχώρησή τους από την Αυλώνα, διατηρούν τη Σάσωνα.
Στα επόμενα χρόνια το νησί αποκτά στρατιωτική σημασία για την Ιταλία.
Η θέση του στην είσοδο της Αδριατικής το καθιστά πολύτιμο για τον έλεγχο των θαλάσσιων κινήσεων.
Έτσι, το μικρό νησί που είχε παραχωρηθεί από την Ελλάδα μετατρέπεται σε στρατηγικό πλεονέκτημα μιας άλλης χώρας.
Η γεωγραφία του δεν είχε αλλάξει.
Εκείνο που είχε αλλάξει ήταν το κράτος που το έλεγχε.
1947: Η Σάσων περνά στην Αλβανία
Μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η Σάσων περνά στην αλβανική κυριαρχία με τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων του 1947.
Στα χρόνια του Ενβέρ Χότζα, το νησί μετατρέπεται σε στρατιωτική εγκατάσταση.
Κατασκευάζονται οχυρωματικά έργα, υπόγεια καταφύγια και στρατιωτικές υποδομές.
Η πρόσβαση περιορίζεται αυστηρά.
Η Σάσων γίνεται μέρος του αμυντικού συστήματος της απομονωμένης κομμουνιστικής Αλβανίας.
Για πολλές δεκαετίες δεν είναι απλώς ένα μικρό νησί κοντά στις ακτές.
Είναι ένα στρατιωτικό οχυρό.
Από ένα ξεχασμένο νησί σε επενδυτικό σχέδιο δισεκατομμυρίων
Περισσότερο από έναν αιώνα μετά τα γεγονότα του 1914, η Σάσων επιστρέφει στη διεθνή επικαιρότητα.
Αυτή τη φορά όχι λόγω πολέμου ή διπλωματικής αντιπαράθεσης.
Αλλά εξαιτίας ενός μεγάλου τουριστικού επενδυτικού σχεδίου.
Επιχειρηματικά συμφέροντα που συνδέονται με τον Τζάρεντ Κούσνερ, γαμπρό του Ντόναλντ Τραμπ, έχουν παρουσιάσει σχέδια για την τουριστική αξιοποίηση της περιοχής, στο πλαίσιο επένδυσης που έχει αναφερθεί ότι φτάνει περίπου τα 1,4 δισεκατομμύρια δολάρια.
Το νησί παραμένει αλβανική κρατική ιδιοκτησία και ένα επενδυτικό σχέδιο δεν ισοδυναμεί με πώλησή του.
Παρόλα αυτά, η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει μια εντυπωσιακή αντίθεση.
Ένας τόπος που στο παρελθόν αντιμετωπίστηκε ως αντικείμενο διπλωματικού συμβιβασμού, σήμερα συγκεντρώνει διεθνές επενδυτικό ενδιαφέρον.
Και η ιστορία του αποδεικνύει ότι η αξία μιας περιοχής δεν είναι πάντοτε προφανής τη στιγμή που λαμβάνονται οι αποφάσεις για το μέλλον της.
Η Σάσων και η ιστορία που δεν πρέπει να ξεχαστεί
Σήμερα, αν ρωτήσει κανείς τους περισσότερους Έλληνες πού βρίσκεται η Σάσων, πιθανότατα δεν θα γνωρίζουν να απαντήσουν.
Ακόμη λιγότεροι γνωρίζουν ότι το νησί ανήκε κάποτε στο ελληνικό κράτος.
Και ελάχιστοι γνωρίζουν ότι η παραχώρησή του έγινε με ελληνικό νόμο το 1914.
Πόσοι, όμως, έχουν ακούσει την ιστορία των 15 οικογενειών που, σύμφωνα με ιστορικές αναφορές, έμειναν πίσω και δολοφονήθηκαν λίγο μετά την αποχώρηση των ελληνικών στρατευμάτων;
Η υπόθεση αυτή χρειάζεται περαιτέρω ιστορική τεκμηρίωση.
Αλλά αξίζει να ερευνηθεί.
Γιατί η ιστορία δεν αποτελείται μόνο από μεγάλες μάχες, ένδοξες νίκες και γνωστούς πρωταγωνιστές.
Αποτελείται και από δύσκολες αποφάσεις.
Από διπλωματικούς συμβιβασμούς.
Από τόπους που άλλαξαν κυριαρχία.
Και από ανθρώπους των οποίων οι ιστορίες κινδυνεύουν να χαθούν μέσα στον χρόνο.
Η Σάσων δεν είναι σήμερα ελληνικό έδαφος. Αυτό είναι ένα αδιαμφισβήτητο νομικό και ιστορικό δεδομένο.
Όμως η ελληνική της ιστορία, η παραχώρηση του 1914 και οι σοβαρές μαρτυρίες για την τύχη των οικογενειών που παρέμειναν εκεί αποτελούν κεφάλαια που αξίζει να γνωρίζουμε.
Γιατί ορισμένες φορές τα σημαντικότερα μαθήματα της ιστορίας δεν βρίσκονται στις μεγάλες πόλεις ή στα διάσημα πεδία των μαχών.
Βρίσκονται σε μικρές, σχεδόν ξεχασμένες κουκκίδες του χάρτη.
Και η Σάσων είναι μία από αυτές.
