Η Κρέστενα από τη φωτιά της λευτεριάς στον αιώνα της σταφίδας
Υπάρχουν τόποι που δεν γράφουν ιστορία με ημερομηνίες, αλλά με ίχνη. Με στάχτες πάνω σε πέτρες, με σιωπές που κρατούν ακόμα το βάρος των ονομάτων. Η Κρέστενα η καρδιά του παλιού Σκιλλούντος ανήκει σε αυτούς. Στα χρόνια της Επανάστασης και στους νεότερους καιρούς που ακολούθησαν, δεν στάθηκε θεατής. Στάθηκε έδαφος.
Φεβρουάριος – Απρίλιος 1821
Η ενδοχώρα σηκώνει κεφάλι
Όλη η περιοχή του Σκιλλούντος, , συμμετείχε ενεργά στον Αγώνα του 1821. Οι κάτοικοι οργανώθηκαν σε ένοπλες ομάδες, πρόσφεραν τρόφιμα, όπλα, καταφύγια και κυρίως ανθρώπους. Δεν έχουν σωθεί λεπτομερείς περιγραφές για μάχες μέσα στην ίδια την Κρέστενα· όμως η απουσία αρχείων δεν σημαίνει απουσία δράσης. Σημαίνει ότι ο τόπος πολέμησε όπως ήξερε: αθόρυβα, επίμονα, συλλογικά.
Η ιστορική αυτή βαρύτητα αναγνωρίστηκε λίγα χρόνια αργότερα, όταν το 1835 ιδρύθηκε ο Δήμος Σκιλλούντος με έδρα την Κρέστενα, περιλαμβάνοντας δεκατέσσερα χωριά. Η διοίκηση απλώς επιβεβαίωσε αυτό που η Ιστορία είχε ήδη αποφασίσει.
Οπλαρχηγοί, στενά και πρώτες νίκες
Ανάμεσα στα ονόματα που διασώθηκαν ξεχωρίζει ο Αναγνώστης (ή Βασίλης) Αναστασόπουλος, γνωστός ως Κρεστενίτης, οπλαρχηγός με καταγωγή από την Κρέστενα, που έδρασε σε επιχειρήσεις κατά των Οθωμανών στην Ηλεία.
Στις 27 Μαρτίου 1821, στα Στενά του Αγίου Αθανασίου (ανάμεσα σε Ανδρίτσαινα και Καρύταινα), δόθηκε η πρώτη νικηφόρα μάχη των Ελλήνων στην ευρύτερη περιοχή. Οθωμανικό σώμα που κινείτο από το Φανάρι αιφνιδιάστηκε· δεκάδες χάθηκαν, άλλοι παρασύρθηκαν από τα νερά του Αλφειού. Κάτοικοι του Σκιλλούντος συμμετείχαν, ως μέρος των τοπικών δυνάμεων, σε μια σύγκρουση που άνοιξε τον δρόμο για την ορεινή Ηλεία και τη Γορτυνία.
Λίγες μέρες αργότερα, στις 3 Απριλίου 1821, απελευθερώθηκε ο Πύργος από σώματα Ηλείων αγωνιστών. Για την Κρέστενα, ο Πύργος λειτουργούσε ως πλησιέστερος αστικός κόμβος ανεφοδιασμού και επικοινωνίας. Οι δρόμοι της ενδοχώρας οδηγούσαν εκεί και επέστρεφαν πίσω φορτωμένοι ειδήσεις, ελπίδα και πολεμοφόδια.
Φιλικοί, θυσίες και η σκιά του Λάλα
Στα απομνημονεύματα του Θεόδωρος Κολοκοτρώνης αναφέρεται η συμμετοχή των κατοίκων της περιοχής ως οργανωμένων μελών της Φιλικής Εταιρείας. Από την ευρύτερη ζώνη ΑνδρίτσαιναςΚρέστενας συνδέονται με τον Αγώνα πρόσωπα όπως ο Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος (συνιδρυτής της Φιλικής), ο παπα-Αλέξης Οικονόμος (που εκτελέστηκε στην Τριπολιτσά) και ο Αθανάσιος Γρηγοριάδης, ο οποίος κήρυξε την Επανάσταση στη Ζούρτσα.
Οι επιτυχίες στην περιοχή και η καθοριστική νίκη στο Λάλα απάλλαξαν την Ηλεία από μια διαρκή απειλή και επέτρεψαν στους Ηλείους να συμμετάσχουν σε μεγάλες επιχειρήσεις, όπως η πολιορκία της Τριπολιτσάς. Η Κρέστενα βρέθηκε έτσι δεμένη με τον κορμό του Αγώνα, όχι ως περιφέρεια αλλά ως στήριγμα.
1825–1826
Ο Ιμπραήμ και οι στάχτες
Η πιο σκοτεινή σελίδα γράφτηκε με φωτιά. Οι δυνάμεις του Ιμπραήμ Πασάς έκαψαν την Κρέστενα δύο φορές: τον Οκτώβριο του 1825 και τον Μάιο του 1826. Για να γλιτώσουν τον εξανδραποδισμό και τις σφαγές, γυναικόπαιδα και γέροντες κατέφυγαν στα νησάκια της λίμνης Αγουλινίτσας, κοντά στον Πύργο. Η πόλη πλήρωσε ακριβά τη θέση της στον χάρτη της Επανάστασης.
Μετά την Ανεξαρτησία
Η διοίκηση βρίσκει μορφή
Με την απελευθέρωση, ο τόπος άρχισε να παίρνει διοικητική υπόσταση. Το 1833 αναγνωρίστηκε η Επαρχία Ολυμπίας και το 1835 συγκροτήθηκε επίσημα ο Δήμος Σκιλλούντος με έδρα την Κρέστενα, προσαρτώντας γειτονικούς οικισμούς όπως τα Μακρίσια, τη Βρύνα και άλλους. Η Ιστορία περνούσε από τα όπλα στα έγγραφα – χωρίς να ξεχνά τι είχε προηγηθεί.
Ναοί και δημόσια κτίρια
Πέτρα πάνω στην πέτρα
Ο Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου, πολιούχος της Κρέστενας, χτίστηκε μεταξύ 1830–1835 πάνω σε λόφο. Δίκλιτη βασιλική, με ξυλόγλυπτο τέμπλο, γυναικωνίτη και δεσποτικό θρόνο, κουβαλά την τοπική παράδοση για τέσσερα αδέλφια από τη Σμύρνη που έφεραν την εικόνα του Αγίου και βοήθησαν στο χτίσιμο.
Η Παναγία (Ι.Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου), έργο των αρχών του 20ού αιώνα, και το Δημαρχιακό Μέγαρο του 1870 –που στέγασε σχολείο, νοσοκομείο και δικαστήριο– μαρτυρούν τη σταδιακή αστικοποίηση. Ξεχωρίζει και η Βίλα Παπαλέξη (1890–1891), αποδιδόμενη στη σχολή Τσίλερ, σήμερα χαρακτηρισμένο νεότερο μνημείο.
Ο αιώνας της σταφίδας
Στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα, η κορινθιακή σταφίδα έγινε μοχλός πλούτου αλλά και κρίσεων. Υπερπαραγωγή, πτώση τιμών, κοινωνικές εντάσεις. Η Ηλεία και η Κρέστενα μέσα σε αυτήν βρέθηκε στην καρδιά των αποφάσεων και των συνεπειών. Ο τόπος έμαθε ότι η ευημερία μπορεί να είναι εύθραυστη.
Μεσοπόλεμος και ονόματα
Οι δεκαετίες του Μεσοπολέμου έφεραν αλλαγές ακόμη και στο όνομα:
1927, Κρέσταινα → Σελινούς.
1936, επιστροφή στο παλιό όνομα.
1939, οριστική υπαγωγή στον Νομό Ηλείας.
Σαν να δοκίμαζε ο τόπος διαφορετικές ταυτότητες, μέχρι να κατασταλάξει σε εκείνη που άντεχε στον χρόνο.
Η Κρέστενα δεν ζητά να πρωταγωνιστήσει στα σχολικά βιβλία. Ζητά να διαβαστεί σωστά. Ως τόπος που πολέμησε, κάηκε, ξαναχτίστηκε, πλούτισε, φτώχυνε και συνέχισε. Από το 1821 έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η ιστορία της δεν είναι απλώς τοπική· είναι μια μικρογραφία της νεότερης Ελλάδας. Και κάθε πέτρα της έχει ακόμα κάτι να πει – σε όποιον σκύψει να την ακούσει.
